6-сынып · 2-тоқсан · X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан
Наймандар, керейіттер және жалайырлар
X ғасыр – XIII ғасырдың басы
Наймандар, керейіттер және жалайырлар моңғол дәуірінің алдында Алтай мен Моңғолия даласындағы ірі тайпалық бірлестіктер болды. Наймандар мен керейіттердің өз хандары мен әскері болды. XIII ғасырдың басында оларды Шыңғыс хан бағындырды, кейін бұл тайпалар қазақ халқының құрамына енді.
Наймандар
Наймандар Алтай тауларында, Ертістің жоғарғы ағысында және Тарбағатай маңында көшіп жүрді. XII ғасырда олардың күшті хандығы болды. Белгілі билеушісі — Таян хан.
Наймандардың мәдениеті
Наймандар ұйғыр жазуын қолданды. Олардың арасында христиан дінін ұстанғандар да болды. Хан жарлықтарына мөр басылды.
Керейіттер
Керейіттер Моңғолиядағы Орхон мен Тола өзендерінің бойында өмір сүрді. Олардың ханы Тоғырыл (Уаң хан) алғашында жас Темучиннің одақтасы болды. Керейіттердің көбі христиан дінін ұстанды.
Жалайырлар
Жалайырлар Моңғолияның шығысында, Онон өзенінің маңында мекендеді. Олар Шыңғыс ханға ерте қосылды. Жалайыр тайпасынан Шыңғыс ханның атақты қолбасшысы Мұқали шықты.
Моңғолдарға бағынуы
Темучин 1203 жылы керейіттерді, 1204 жылы наймандарды жеңді. Таян хан қаза тапты, ал оның ұлы Күшлік батысқа, қарақытайларға қашты.
Кейінгі тағдыры
Бұл тайпалардың бір бөлігі моңғолдармен бірге Қазақстан жеріне келді. Кейін олар қазақ халқының құрамына енді: наймандар мен керейлер — Орта жүзге, жалайырлар Ұлы жүзге кірді.
- Тайпалық бірлестік
- Бір көсемге бағынған бірнеше туыс және көрші тайпалардың одағы.
- Ұйғыр жазуы
- Ұйғырлар қолданған әліпби жазуы. Оны наймандар, кейін моңғолдар да пайдаланды.
- Одақтас
- Ортақ жауға қарсы бірге күресетін ел немесе адам.
Алтай, Ертіс бойы, Тарбағатай