6-сынып · 2-тоқсан · X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан
Қыпшақ хандығы
XI ғасыр – XIII ғасырдың басы
XI ғасырда қыпшақтар Қимақ қағанатының ішінде күшейіп, кең даланы билей бастады. Олардың жері Ертістен Еділге дейін созылды, сондықтан бұл дала «Дешті Қыпшақ» деп аталды. Қыпшақ хандығы XIII ғасырдың басында моңғол шапқыншылығынан құлады.
Шығуы
Қыпшақтар бастапқыда Ертіс бойындағы Қимақ қағанатының құрамында болды. XI ғасырда олар күшейіп, билікті өз қолына алды.
Жерінің кеңеюі
Қыпшақтар батысқа және оңтүстікке қарай жылжыды. Олар Сыр бойындағы оғыздарды ығыстырды. Қыпшақ жерлері Ертістен Еділге дейін жетті, ал батыс қыпшақтар Дунайға дейін барды.
«Дешті Қыпшақ»
Парсы тілінде бұл «Қыпшақ даласы» дегенді білдіреді. Бұл атауды XI ғасырда парсы ақыны Насир Хосров қолданды. Орыс жылнамалары қыпшақтарды «половецтер», еуропалықтар «кумандар» деп атады.
Орталығы мен қалалары
Сырдария бойындағы Сығанақ қаласы қыпшақтардың саяси орталығы болды. Сауран, Жент сияқты қалалар да қыпшақ билігінде болды.
Шаруашылығы мен көршілері
Қыпшақтардың көбі көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. Олар Хорезммен тығыз байланыста болды: Хорезмшах Мұхаммедтің анасы Түркен хатун Дешті Қыпшақ тайпаларынан шыққан.
Құлауы
1219–1220 жылдары моңғолдар Сыр бойындағы қыпшақ қалаларын алды. 1223 жылы Қалқа өзенінде қыпшақтар мен орыс князьдері моңғолдардан жеңілді. Қыпшақтар кейін қазақ халқының құрамына енді.
- Дешті Қыпшақ
- «Қыпшақ даласы» — Ертістен Дунайға дейінгі қыпшақтар мекендеген кең дала.
- Половецтер
- Орыс жылнамаларында қыпшақтардың аталуы.
- Хандық
- Ханы басқаратын, өз жері мен әскері бар мемлекет.
Сығанақ, Сыр бойы, Ертіс бойы, Сауран