6-сынып · 2-тоқсан · X ғасыр – XIII ғасырдың басындағы Қазақстан

Түріктердің материалдық және рухани мәдениеті

X ғасыр – XIII ғасырдың басы

Түркі халықтарының мәдениеті екі бөліктен тұрады: материалдық (киіз үй, киім, қару, ыдыс, әшекей) және рухани (наным-сенім, жазу, әдебиет, ғылым). X–XII ғасырларда түркі тілінде атақты кітаптар жазылды. Бұл мұра әлем өркениетіне қосылған үлес болды.

  1. Киіз үй

    Көшпелі түріктердің баспанасы — киіз үй. Ол кереге, уық, шаңырақтан құралады. Оны тез жығып, атқа не түйеге артып, жаңа жерге апаруға болады.

  2. Қолөнер мен қару

    Түріктер ер-тұрман, үзеңгі, қисық қылыш жасады. Зергерлер алтын мен күмістен әшекей соқты. Киізден текемет пен сырмақ басылды.

  3. Наным-сенім

    Ежелгі түріктер көк аспанды — Тәңірді, құнарлылық пен отбасын қорғаушы Ұмай ананы және Жер-Суды қастерледі. X ғасырдан бастап түріктер арасында ислам кең тарады.

  4. Жазу және кітаптар

    Жүсіп Баласағұни 1069 жылы «Құтадғу біліг» дастанын жазды. Махмұд Қашқари «Диуани лұғат ат-түрк» сөздігін құрастырды. Сөздікте түркі сөздері мен әлем картасы бар.

  5. Ғылым мен ойшылдар

    Отырар өңірінен шыққан әл-Фараби философия, музыка, математика туралы көп еңбек жазды. Қожа Ахмет Ясауи түркі тілінде «Диуани хикмет» жинағын жазып, Ясы (Түркістан) қаласында өмір сүрді.

  6. Күнтізбе мен музыка

    Түріктер он екі жылдық мүшел жыл санауын қолданды, әр жыл бір жануардың атымен аталды. Аңыз бойынша қобызды Қорқыт ата ойлап тапқан.

Материалдық мәдениет
Адам қолымен жасалған заттар: баспана, киім, құрал, қару, ыдыс, әшекей.
Рухани мәдениет
Халықтың наным-сенімі, тілі, жазуы, әдебиеті, музыкасы мен ғылымы.
Тәңір
Ежелгі түріктер табынған көк аспанның құдайы.
Мүшел
Он екі жылдық жыл санау; әр жыл бір жануардың атымен аталады.

Түркістан, Отырар, Баласағұн, Қашқар

6-сынып