6-сынып · 3-тоқсан · XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан
Моңғол империясының құрылуы
1206–1227 жылдар
XII ғасырдың соңында моңғол тайпалары бір-бірімен жиі соғысты. Темүжін оларды біріктіріп, 1206 жылғы құрылтайда Шыңғыс хан атанды. Ол қатаң тәртібі бар күшті әскер құрып, көршілес елдерді жаулап ала бастады.
Бытыраңқылық
XII ғасырда моңғол тайпаларының әрқайсысының өз басшысы болды. Олар жайылым мен мал үшін үнемі соғысты. Ортақ билік болмады.
Темүжіннің күресі
Темүжін жас кезінен көп қиындық көрді. Ол одақтастар жинап, керейіттер мен наймандарды жеңді. 1204 жылы наймандар талқандалды.
1206 жылғы құрылтай
1206 жылы Онон өзенінің бойында құрылтай өтті. Онда Темүжін бүкіл моңғолдардың ұлы ханы болып сайланып, Шыңғыс хан атанды.
Әскер құрылымы
Әскер ондық, жүздік, мыңдық және түмен болып бөлінді. Бір түменде он мың жауынгер болды. Ханның жеке күзеті — кешік құрылды.
Яса заңдары
Шыңғыс хан «Яса» деп аталатын заңдар жинағын енгізді. Ұрыс алаңынан қашқан немесе бұйрықты орындамаған жауынгер қатаң жазаланды.
Алғашқы жорықтар
Моңғолдар тұнғұттарға және Солтүстік Қытайға жорық жасады. 1211 жылы Қайалықтағы қарлұқ билеушісі Арслан хан Шыңғыс ханға өз еркімен бағынды.
- Құрылтай
- Моңғол ақсүйектері мен әскербасыларының маңызды мәселелерді шешетін, хан сайлайтын жиналысы.
- Түмен
- Моңғол әскерінің ең ірі бөлімі — он мың жауынгер.
- Яса
- Шыңғыс хан енгізген заңдар жинағы. Ол әскердегі және қоғамдағы тәртіпті реттеді.
Алтай, Қайалық, Жетісу