6-сынып · 3-тоқсан · XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан

XIII–XV ғасырлардағы Қазақстанның мәдениеті

XIII–XV ғасырлар

XIII–XV ғасырларда Қазақстан жерінде әйгілі кесенелер салынды. Солардың ең көрнектісі — Әмір Темірдің бұйрығымен салынған Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. Сол дәуірдің оқиғалары туралы күй, аңыз, шежіре мен эпостық жырлар бізге дейін жетті, олар маңызды тарихи дереккөз болып табылады.

  1. Ясауи кесенесі

    XIV ғасырдың соңында Әмір Темір Түркістанда Қожа Ахмет Ясауидің бейітінің үстіне үлкен кесене салдыра бастады. 1405 жылы Темір қайтыс болып, құрылыс толық аяқталмай қалды.

  2. Кесененің ерекшелігі

    Кесененің алып күмбезі Орталық Азиядағы ең үлкен күмбездердің бірі. Ішінде 1399 жылы құйылған Тайқазан бар. 2003 жылы кесене ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енді.

  3. Жошы хан кесенесі

    Ұлытау өңірінде Жошы хан кесенесі сақталған. Халық аңызы бойынша, бұл — Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы жерленген жер.

  4. «Ақсақ құлан» күйі

    Аңыз бойынша, Жошы аң аулап жүргенде құландардан қаза тапты. Ханға бұл қаралы хабарды ешкім айта алмады, тек Кетбұға жырау оны домбырамен күй тартып жеткізді.

  5. Эпостық жырлар

    «Едіге» жыры Алтын Орданың әмірі Едіге туралы баяндайды. Мұндай жырлар батырлардың ерлігін, сол кездегі соғыстар мен халықтың тұрмысын суреттейді.

  6. Шежіре — тарих көзі

    Шежіре — ру мен тайпалардың шығу тегі туралы әңгіме. Ол халықтың қандай тайпалардан құралғанын білуге көмектеседі. Бірақ аңыз бен жырды басқа деректермен салыстырып тексеру керек.

Кесене
Белгілі адамның бейітінің үстіне салынған күмбезді құрылыс.
Күй
Домбыра немесе қобызда орындалатын, белгілі бір оқиғаны әуенмен баяндайтын шығарма.
Шежіре
Ру-тайпалардың, әулеттердің шығу тегі мен ата-тегі туралы ауызша және жазбаша мәлімет.
Эпос
Батырлардың ерлігі мен халық тарихындағы оқиғалар туралы көлемді жыр.

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Жошы хан кесенесі, Ұлытау

6-сынып