6-сынып · 4-тоқсан · Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы
Тәуке хан тұсындағы қазақтардың қоғамдық-құқықтық жүйесі
1680–1715 жылдар
Жәңгір ханның ұлы Тәуке хан тұсында Қазақ хандығында ішкі тыныштық орнап, ел бірлігі нығайды. Тәуке хан үш жүздің беделді билерімен бірге «Жеті жарғы» деп аталатын заңдар жинағын жасады. Сондықтан орыс зерттеушісі А. Левшин оны «Дала Ликургі» деп атады.
Тәуке ханның билігі
Тәуке — Жәңгір ханның ұлы. Ол 1680 жылдан бастап Қазақ хандығын басқарды. Хандықтың астанасы Түркістан болды.
Неге заң қажет болды
Сол кезде жер мен жайылым үшін, мал үшін рулар арасында дау көп болды. Сырттан жоңғарлардың шабуылы да тоқтамады. Ел бірлігін сақтау үшін барлығына ортақ заң керек болды.
Үш би
Тәуке хан заң жасауға Ұлы жүздің биі Төле биді, Орта жүздің биі Қазыбек биді және Кіші жүздің биі Әйтеке биді тартты. Олар әділ әрі шешен билер ретінде танымал болды.
Жеті жарғы
«Жеті жарғы» жер дауы, жесір дауы, құн дауы, әскери борыш, ұрлық сияқты мәселелерді реттеді. Мысалы, адам өлтірген кісі құн төлеуге міндетті болды: ер құны 1000 қой болып белгіленді.
Кеңестер
Тәуке хан тұсында ел ісі кеңесте шешілді. Хан кеңесі мен билер кеңесі жиналып, маңызды мәселелерді талқылады. Жыл сайын Күлтөбе деген жерде халық жиналысы өтті.
«Дала Ликургі»
Ликург — ежелгі Спартаның атақты заң шығарушысы. Тәуке ханның заңдары елде тәртіп орнатқандықтан, А. Левшин оны осы атпен салыстырды. Тәуке хан тұсы «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман» деп аталады.
- Жеті жарғы
- Тәуке хан тұсында билердің қатысуымен жасалған қазақтың заңдар жинағы.
- Құн
- Адам өлтірген немесе жарақаттаған кісінің зардап шеккен жаққа төлейтін айыбы.
- Би
- Дау-жанжалды әділ шешетін, сөзге шешен, халық құрметтеген адам.
Түркістан, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі