6-сынып · 4-тоқсан · Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы
Қазақ хандығының әлеуметтік құрылымы
XVI–XVII ғасырлар
Қазақ хандығының қоғамы ақсүйек және қарасүйек болып екі топқа бөлінді. Ақсүйектерге Шыңғыс хан ұрпақтары — төрелер мен діни топ қожалар жатты. Қарасүйектердің ішінде билер мен батырлар ел ісінде маңызды рөл атқарды, ал халықтың көпшілігі қарапайым малшылар болды.
Екі топ
Қазақ қоғамы шыққан тегіне қарай ақсүйек және қарасүйек болып бөлінді. Ақсүйек болу тегі арқылы ғана берілді.
Төрелер
Төрелер — Шыңғыс хан ұрпақтары. Хан мен сұлтандар тек төрелерден шықты. Ханды сайлағанда оны ақ киізге отырғызып көтеретін салт болды.
Қожалар
Қожалар ислам дінін таратушылардың ұрпақтары саналды. Олар діни рәсімдерді жүргізіп, балаларды оқытты.
Билер
Билер қарасүйектерден шықты. Олар дау-жанжалды шешіп, сот қызметін атқарды, ел басқаруға да қатысты. Би болу үшін әділ, білімді әрі шешен болу керек еді.
Батырлар
Батырлар — ерлігімен танылған әскер басшылары. Батыр атағы тегіне емес, жаумен шайқастағы ерлігіне қарай берілді.
Қарапайым халық
Халықтың көпшілігін малшылар мен егіншілер құрады. Хан мен сұлтандардың қасында төлеңгіттер — қызметшілер мен күзетшілер болды.
- Ақсүйек
- Қазақ қоғамындағы тегі жоғары саналған топ: Шыңғыс хан ұрпақтары төрелер мен қожалар.
- Қарасүйек
- Ақсүйек тегіне жатпайтын халықтың басым бөлігі: билер, батырлар, қарапайым малшылар.
- Төлеңгіт
- Хан мен сұлтанның қасында қызмет етіп, оны күзеткен адамдар.
Түркістан, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі