7-сынып · 1-тоқсан · XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы
Қазақ хандығының Ресей империясына қосылуының басталуы
1730–1740 жылдар
1730 жылы Кіші жүз ханы Әбілқайыр Ресей патшайымы Анна Иоанновнаға хат жолдап, Ресейдің қамқорлығына алуды сұрады. 1731 жылы патша елшісі М. Тевкелевтің қатысуымен Әбілқайыр мен Кіші жүздің бір топ старшындары Ресейге адал болуға ант берді. Осылайша Қазақстанның Ресей империясына қосылуының ұзақ үдерісі басталды.
Сыртқы қауіп
Жоңғарлар әлі де қауіпті болып қала берді, ал Кіші жүз шекарасына башқұрттар, қалмақтар және Жайық казактары шабуыл жасап тұрды. Әбілқайыр елді қорғау үшін күшті одақтас іздеді.
Ішкі себептер
Аңырақайдан кейінгі талас-тартыс хандардың арасын алшақтатты. Әбілқайыр Ресейдің көмегімен өз билігін нығайтып, хан тағын өз ұрпағына қалдыруды көздеді.
Хат пен елшілер
1730 жылы Әбілқайыр Сейітқұл Қойдағұлұлы мен Құтлымбет Қоштайұлы бастаған елшілерін Уфа арқылы Петербургке жіберді. 1731 жылғы 19 ақпанда Анна Иоанновна Кіші жүзді Ресей бодандығына қабылдау туралы грамотаға қол қойды.
1731 жылғы ант
Патша елшілігін тілмаш Құтлы-Мұхаммед (Алексей) Тевкелев басқарды. 1731 жылдың қазанында Әбілқайыр хан мен бірқатар старшындар ант берді; Бөкенбай батыр ханды қолдап, елшілікті қорғады.
Қарсылық
Сұлтандар мен батырлардың көбі бұл шешімді бүкіл ел атынан келісілмеген деп есептеп, қарсы шықты. Олардың басында Барақ сұлтан болды, елшілерге қауіп төнген кездер де болды.
Салдары
Әбілқайырдың өтінішімен 1735 жылы Ор өзенінің сағасында Орынбор бекінісі салынды, кейін қала Жайық бойындағы қазіргі орнына көшірілді. 1740 жылы Орынборда Орта жүз ханы Әбілмәмбет пен Абылай сұлтан да ант берді. Қосылу бір ғасырдан астам уақытқа созылған ұзақ үдеріс болды.
- Бодандық
- Бір мемлекеттің немесе халықтың басқа мемлекет билеушісінің билігін мойындап, оған бағынуы.
- Ант
- Адал болуға, міндеттемені орындауға берілетін салтанатты уәде.
- Грамота
- Билеушінің атынан берілетін ресми жарлық-хат.
Орынбор, Орск (алғашқы Орынбор), Жайық бойы