7-сынып · 1-тоқсан · XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы
Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты
1740–1781 жылдар
Абылай (Әбілмансұр) жоңғарларға қарсы соғыста батыр әрі қолбасшы ретінде танылды. Ол Ресей мен Цин империясы арасында тепе-теңдік сақтайтын икемді саясат жүргізіп, хандықтың дербестігін қорғады. 1771 жылы Түркістанда үш жүздің ханы болып сайланды.
Жастық шағы
Абылайдың шын есімі — Әбілмансұр, ол 1711 жылы туған. Жас кезінде жекпе-жекте жоңғар батыры Шарышты жеңіп, атасы Абылайдың есімін ұран етіп айтқаннан кейін Абылай деп атала бастады.
Жоңғарларға қарсы күрес
Абылай жоңғарларға қарсы шайқастарда Орта жүз жасақтарын басқарды. 1740 жылдардың басында жоңғар тұтқынына түсіп, Ресейдің араласуымен 1743 жылы босатылды.
Ішкі саясат
Абылай билікті бір орталыққа шоғырландыруға ұмтылды: сұлтандар мен ру басыларының өз бетінше әрекетін шектеп, ру аралық дауларды тоқтатты. Ол Бұқар жырау, Қазыбек би сияқты дана кеңесшілерге сүйенді.
Екі империя арасында
1750 жылдары Цин империясы Жоңғар хандығын талқандады. Цин әскері қазақ жеріне жақындағанда Абылай соғыстан бас тартып, келіссөз жүргізді; Құлжа мен Тарбағатайда сауда жолға қойылды. Сонымен қатар ол Ресеймен елшілік алмасып, екі көршінің ешқайсысына толық тәуелді болмауға тырысты.
Шекараны қорғау
Абылай Жетісу мен Сырдария бойындағы жерлерді қорғау үшін қырғыз манаптарына және Қоқан хандығына қарсы жорықтар жасады. Жоңғарлар басып алған қазақ жайылымдарының едәуір бөлігі қайтарылды.
Үш жүздің ханы
1771 жылы Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін Абылай Түркістанда үш жүздің ханы болып ақ киізге көтерілді. Ол 1781 жылы қайтыс болып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерленді.
- Ақ киізге көтеру
- Жаңа сайланған ханды ақ киізге отырғызып, жоғары көтеретін хан сайлау рәсімі.
- Ұран
- Ұрыс кезінде жауынгерлерді біріктіру үшін айқайлап айтылатын ата-баба есімі немесе сөз.
- Дипломатия
- Мемлекеттің мүддесін соғыссыз — келіссөз, елшілік, шарт арқылы қорғау өнері.
Түркістан, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Құлжа, Бурабай