7-сынып · 2-тоқсан · XVIII ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті
XVIII ғасырдағы халық ауыз әдебиеті
XVIII ғасыр
XVIII ғасыр — жоңғар шапқыншылығы мен ел бірлігі үшін күрестің ғасыры. Бұқар, Үмбетей, Ақтамберді жыраулар мен Тәтіқара ақын толғауларында батырлардың ерлігі, халықтың қасіреті және ханның елге жауапкершілігі жырланды. Сондықтан жыр мен ән — сол дәуірдің құнды тарихи дереккөзі.
Дәуірдің үні
Жоңғар шапқыншылығы, «Ақтабан шұбырынды» қасіреті және елді біріктіру қажеттігі ауыз әдебиетінің басты тақырыбына айналды. Жазба дерек аз кезде тарихты ұрпаққа жыраулар жеткізді.
Жырау — хан кеңесшісі
Жыраулар тек өлең шығарған жоқ: олар хан мен билерге ақыл айтып, ел ісіне араласты. Бұқар жырау Абылай ханның ақылшысы болып, оны ел бірлігін сақтауға шақырды.
Батырлар жыры
Үмбетей жырау Бөгенбай батырдың қазасын Абылайға толғаумен естіртті. Ақтамберді жырау мен Тәтіқара ақын жоңғарларға қарсы жорықтарға өздері қатысып, соғыс көріністерін жырға қосты.
Ән мен күй
«Елім-ай» әні «Ақтабан шұбырынды» жылдарындағы халықтың босып көшкен ауыр халін бейнелейді, оны Қожаберген жыраумен байланыстырады. Домбыра күйлерінде де соғыс пен көштің зары сақталды.
Тарихи дерек ретінде
Толғаулардан сол кездегі адамдардың ойын, құндылықтарын, батырлар мен билердің есімдерін білеміз. Бірақ ауызша шығарма ғасырлар бойы өзгеріп жеткендіктен, оны басқа деректермен салыстырып тексеру керек.
Маңызы
XVIII ғасыр жыраулары отансүйгіштік пен бірлік идеясын қалыптастырды. Олардың шығармалары қазақ әдебиеті мен тарихи жадының негізгі бөлігі болып қалды.
- Жырау
- Толғау арқылы ел тағдыры туралы ой айтатын, хан жанында кеңесші болған дала ойшыл-ақыны.
- Толғау
- Өмір, заман, ел тағдыры туралы терең ой толғайтын жыр түрі.
- Ауыз әдебиеті
- Ауыздан-ауызға тарап, ұрпақтан ұрпаққа жатқа жеткен халық шығармалары: жыр, аңыз, ән, мақал.
Баянауыл, Түркістан, Аңырақай шайқасы