7-сынып · 2-тоқсан · Отарлау және ұлт-азаттық күрес

XVIII ғасырдағы Қазақстандағы казак-әскери отаршылдығы

XVIII ғасыр

XVIII ғасырда Ресей империясы қазақ даласының шетіне — Жайық пен Ертіс бойына бекіністер тізбегін салып, оларға казак әскерлерін қоныстандырды. Бекініс шептері империяның бақылауын күшейтіп, қазақтардың ата-қоныстары мен өзен бойындағы жайылымдарын тарылтты.

  1. Мақсаты

    Ресей Орта Азиямен саудаға жол ашып, қазақ даласын біртіндеп өз билігіне бағындыруды көздеді. Ол үшін әскери тірек — бекіністер мен казак қоныстары қажет болды.

  2. Ертіс шебі

    Ертіс бойымен Омбы (1716), Семей (1718), Өскемен (1720) бекіністері салынды. Бұл шеп Орта жүздің шығысындағы жерлерді империя бақылауына алды.

  3. Орынбор шебі

    1735 жылы Орынбор бекінісінің негізі қаланды, кейін ол қазіргі орнына көшірілді. Жайық бойындағы бекіністер Кіші жүз бен Орта жүздің батыс бөлігіне қысым жасаудың орталығына айналды.

  4. Казак әскерлері

    Бекіністерге Жайық, Орынбор, кейін Сібір казак әскерлері қоныстандырылды. Казактар жер мен жайылым алып, шептің күзетшісі әрі отарлаудың тірегі болды.

  5. Жер тарылды

    1756 жылы қазақтарға малын Жайықтың оң жағалауына айдап өтуге тыйым салынды. Өзен бойындағы шұрайлы жайылымдардан айырылу, казактардың мал айдап әкетуі мен шабуылдары халықтың наразылығын туғызды.

  6. Салдары

    Бекініс шептері келешекте даланы ішкерілей отарлаудың негізіне айналды. Жер үшін күрес Сырым Датұлы бастаған көтеріліске және кейінгі ұлт-азаттық қозғалыстарға себеп болды.

Бекініс шебі
Шекара бойымен тізбектеле салынған әскери бекіністер мен бекеттер жүйесі.
Казак әскері
Жер мен жеңілдік алу үшін әскери қызмет атқарған, шептерге қоныстандырылған әскери-шаруа қауымы.
Отаршылдық
Бір мемлекеттің басқа халықтың жерін басып алып, оның байлығы мен билігін өзіне бағындыру саясаты.

Орынбор, Орал, Омбы, Семей, Өскемен

7-сынып