7-сынып · 2-тоқсан · Отарлау және ұлт-азаттық күрес
Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс
1783–1797 жылдар
1783–1797 жылдары Кіші жүзде батыр Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс болды. Оның басты себептері — Жайық бойындағы жайылымдардан айырылу, казактардың шабуылдары және патша әкімшілігіне арқа сүйеген Нұралы ханның билігіне наразылық. Қозғалыс Кіші жүздегі хандық билікті әлсіретті.
Себептері
Жайық бойындағы бекіністер қазақтарды өзен бойындағы жайылымдардан ығыстырды, малды Жайықтың арғы бетіне өткізуге тыйым салынды. Казактардың барымтасы мен шабуылдары тоқтамады.
Хан билігіне наразылық
Нұралы хан патша әкімшілігінің қолдауына сүйеніп, халық мүддесін қорғай алмады. Сондықтан ру басылары мен батырлар ханды тақтан түсіруді талап етті.
Сырым батыр
Сырым Датұлы — Байұлы тайпасынан шыққан батыр әрі шешен би. Ол Пугачев көтерілісіне (1773–1775) қатысқан, кейін Кіші жүз руларын отарлауға қарсы күреске бастады.
Күрестің барысы
Сырым жасақтары Жайық бойындағы казак бекіністері мен бекеттеріне шабуыл жасады. 1786 жылы Нұралы хан билігінен айырылды; Орынбордағы патша әкімшілігі хандық билікті шектейтін Игельстром реформасын жүргізуге тырысты.
Аяқталуы
Күрес әр жылдары бірде өршіп, бірде басылды. 1797 жылы Есім хан қозғалысқа қатысушылардың қолынан қаза тапты. Сырым кейін Хиуа жеріне кетіп, сол жақта қайтыс болды.
Маңызы
Қозғалыс XVIII ғасырдың соңындағы Кіші жүз руларының отаршылдыққа қарсы ең ұзақ күресі болды. Ол хандық биліктің әлсірегенін көрсетіп, кейінгі көтерілістерге үлгі болды.
- Ұлт-азаттық қозғалыс
- Халықтың өз жерін, бостандығы мен құқығын отарлаушыларға қарсы қорғау үшін күресі.
- Барымта
- Келтірілген зиян үшін немесе дауды шешу мақсатында малды күшпен айдап әкету.
- Игельстром реформасы
- 1780-жылдардың соңында Кіші жүзде хан билігін шектеп, басқаруды патша әкімшілігіне бағындыруға тырысқан шаралар.
Жайық бойы, Орынбор, Хиуа