7-сынып · 2-тоқсан · Отарлау және ұлт-азаттық күрес
1822–1824 жылдардағы патша реформалары
1822–1824 жылдар
1822 жылғы «Сібір қазақтары туралы жарғы» Орта жүзде, 1824 жылғы «Орынбор қазақтары туралы жарғы» Кіші жүзде хандық билікті жойды. Қазақ жері округ, болыс, ауылға бөлініп, патша әкімшілігіне бағынатын басқару жүйесі енгізілді. Бұл қазақ даласын империяға біржола қосудың маңызды қадамы болды.
Себептері
XIX ғасырдың басында хан билігі әлсіреп, жүздер ішіндегі алауыздық күшейді. Патша үкіметі хандарды алып тастап, даланы тікелей өз шенеуніктері арқылы басқаруды көздеді.
1822 жылғы жарғы
Сібір генерал-губернаторы М. Сперанский әзірлеген «Сібір қазақтары туралы жарғы» Орта жүзде хан билігін жойды. Орта жүз жері Омбы облысына қаратылып, сыртқы округтерге бөлінді.
Округ — болыс — ауыл
Округ 15–20 болыстан, болыс 10–12 ауылдан, ауыл 50–70 шаңырақтан құралды. Округті сұлтандар сайлайтын аға сұлтан, болысты сұлтан, ауылды ауыл старшинасы басқарды. Алғашқы округтер — Қарқаралы мен Көкшетау — 1824 жылы ашылды.
1824 жылғы жарғы
Орынбор генерал-губернаторы П. Эссен ұсынған «Орынбор қазақтары туралы жарғы» бойынша Кіші жүзде хан билігі жойылды. Кіші жүз Батыс, Орта және Шығыс бөліктерге бөлініп, оларды билеуші сұлтандар басқарды.
Билік кімге көшті
Аға сұлтан мен билеуші сұлтандар патша әкімшілігіне — Омбыдағы облыстық басқармаға және Орынбор шекара комиссиясына бағынды. Округ приказдарында орыс шенеуніктері де отырды.
Салдары
Ғасырлар бойы өмір сүрген хандық басқару жойылып, қазақ даласы империяның әкімшілік бөлігіне айналды. Бұл наразылық тудырып, Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалыстың бір себебі болды.
- Хандық биліктің жойылуы
- Хан лауазымын алып тастап, басқаруды патша тағайындаған немесе бекіткен шенеуніктерге беру.
- Аға сұлтан
- 1822 жылғы жарғы бойынша округті басқарған, сұлтандар сайлаған лауазымды тұлға.
- Округ
- Бірнеше болысты біріктірген әкімшілік-аумақтық бірлік; басқару орталығы — округтік приказ.
Қарқаралы, Көкшетау, Омбы, Орынбор