7-сынып · 2-тоқсан · Отарлау және ұлт-азаттық күрес

1836–1838 жылдардағы Бөкей Ордасындағы қазақтардың көтерілісі

1836–1838 жылдар

1836–1838 жылдары Бөкей Ордасында Исатай Тайманұлы мен ақын Махамбет Өтемісұлы бастаған көтеріліс болды. Шұрайлы жерлердің хан туыстары мен ақсүйектерге үлестірілуі, салықтың ауырлауы және Жәңгір ханның әділетсіз билігі халықты қолына қару алуға мәжбүрледі.

  1. Бөкей Ордасы

    1801 жылы Бөкей сұлтанға Еділ мен Жайық аралығына көшіп қонуға рұқсат етілді, осылай Ішкі (Бөкей) Ордасы құрылды. 1823 жылдан оны Бөкейдің ұлы Жәңгір хан биледі.

  2. Себептері

    Жәңгір хан ең жақсы жерлерді туыстарына, сұлтандар мен билерге, орыс помещиктеріне үлестірді; қарапайым шаруалардың жайылымы тарылды. Салықтар мен міндеткерліктер ауырлап, хан төңірегіндегілердің озбырлығы күшейді.

  3. Басшылары

    Исатай Тайманұлы — Беріш руының старшинасы, халық сыйлаған батыр. Махамбет Өтемісұлы — оның серігі әрі ақын: оның жалынды жырлары көтерілісшілерді күреске шақырды.

  4. Көтерілістің барысы

    1836 жылы басталған наразылық 1837 жылы ашық көтеріліске ұласты. 1837 жылдың күзінде көтерілісшілер ханның ордасы — Жасқұсқа жақындап, оны қоршады. Жәңгір хан патша әскерінен көмек сұрады.

  5. Жеңіліс

    1837 жылдың қарашасында Тастөбе маңында көтерілісшілер жазалаушы отрядтан жеңілді. Исатай мен Махамбет Жайықтан өтіп, Кіші жүзге кетті. 1838 жылғы 12 шілдеде Ақбұлақ өзені маңындағы шайқаста Исатай қаза тапты.

  6. Маңызы

    Көтеріліс жер мәселесін және хан мен патша әкімшілігінің қысымын әшкереледі. Махамбеттің күрес жырлары ұлт-азаттық рухтың нышаны болып, қазақ әдебиетінде өшпес із қалдырды.

Бөкей Ордасы (Ішкі Орда)
1801 жылы Еділ мен Жайық аралығында құрылған қазақ хандығы; 1845 жылы хан билігі жойылды.
Старшина
Ру немесе ауыл басшысы, қауымның ісін басқарған беделді адам.
Жазалаушы отряд
Көтерілісті басу үшін жіберілген үкімет әскери бөлімі.

Бөкей Ордасы, Хан Ордасы, Жайық бойы

7-сынып