7-сынып · 2-тоқсан · Отарлау және ұлт-азаттық күрес

Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс

1837–1847 жылдар

1837–1847 жылдары Абылай ханның немересі Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалыс XIX ғасырдағы ең ірі ұлт-азаттық күреске айналды. Оған үш жүздің қазақтары қатысты. Кенесары хан билігін қалпына келтіріп, қазақ жерін бекіністер мен округтерден азат етуге ұмтылды.

  1. Себептері

    1822 және 1824 жылғы жарғылар хан билігін жойып, далада округтер ашылды; жаңа бекіністер салынып, шұрайлы жерлер тартып алынды. Салық пен міндеткерліктер ауырлады.

  2. Басшысы

    Кенесары Қасымұлы (1802–1847) — Абылай ханның немересі, Қасым сұлтанның ұлы. Әкесі мен ағаларының отаршылдыққа қарсы күресін жалғастырып, 1837 жылы ашық көтеріліс бастады.

  3. Ақмола бекінісі

    1838 жылы Кенесары жасақтары Ақмола бекінісіне шабуыл жасап, оны өртеді. Бұл қозғалыстың алғашқы ірі әрекеті болып, Орта жүздің көптеген руларын Кенесарыға тартты.

  4. Хан сайлануы

    1841 жылы Кенесары үш жүздің өкілдері жиналған құрылтайда хан болып сайланды. Ол хан кеңесін құрып, салық жинауды, әскерді ұйымдастыруды, сауда мен егіншілікті қолға алды.

  5. Күрестің барысы

    Кенесары жасақтары Торғай мен Ырғыз даласында, Сарыарқада патша әскерімен және оларды жақтаған сұлтандармен соғысты. Патша үкіметі оны қоршау үшін 1845 жылы Торғай мен Ырғыз бойына жаңа бекіністер салды.

  6. Жетісудағы соңғы кезең

    Қысымға шыдамай Кенесары Жетісуға көшіп, Ұлы жүзді және қырғыздарды бірігуге шақырды. 1847 жылы қырғыз манаптарымен соғыста Тоқмақ маңында қолға түсіп, қаза тапты. Інісі Наурызбай батыр да бірге өлтірілді.

Жалпыұлттық қозғалыс
Бір өңір емес, бүкіл халықтың — үш жүздің өкілдері қатысқан күрес.
Хан кеңесі
Кенесары жанындағы ең беделді батырлар мен билерден құралған басқару органы.
Бекініс
Әскер тұрған, қорғанмен қоршалған әскери пункт; отарлаудың тірегі.

Астана, Торғай өңірі, Жетісу, Тоқмақ

7-сынып