7-сынып · 3-тоқсан · Отарлау және ұлт-азаттық күрес
XIX ғасырдың 40–60 жылдарындағы қазақтардың ортаазиялық хандықтармен қарым-қатынастары
XIX ғасырдың 40–60-жылдары
XIX ғасырдың 40–60-жылдары Сыр бойы мен Оңтүстік Қазақстанның бір бөлігі Қоқан және Хиуа хандықтарының билігінде болды. Хандықтар бекіністерге сүйеніп, қазақтардан ауыр алым-салық жинады. Қазақтар бұл езгіге қарсы күресті, ал Ресей империясы осы жағдайды пайдаланып, оңтүстікке қарай жылжыды.
Хандықтардың күшеюі
XIX ғасырдың алғашқы ширегінде Қоқан хандығы Ташкентті, Түркістанды, Сайрамды, Шымкентті өзіне бағындырды. Хиуа хандығы Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал маңындағы қазақ ауылдарына билігін жүргізуге тырысты.
Бекіністер
Қоқандықтар Сыр бойындағы Ақмешіт пен Жөлекке, оңтүстіктегі Шымкент пен Әулиеатаға, Жетісудың оңтүстігіндегі Тоқмақ пен Пішпекке сүйенді. Бұл бекіністер салық жинау мен көшпелілерді бақылаудың тірегі болды.
Ауыр салықтар
Көшпелі қазақтар малдан зекет, егіншілер жерден харадж төледі. Бұған қоса әскери қызмет пен түрлі міндеткерліктер жүктелді, салық жинаушылардың зорлығы халықтың ашуын туғызды.
Хиуаға қарсы күрес
Сырдың төменгі ағысында Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған жасақтар Хиуа әскерлеріне бірнеше рет тойтарыс беріп, олардың бекіністеріне шабуыл жасады. Хиуа билеушілері Сыр бойындағы қазақтардан алым жинау үшін мұнда әскери жасақтарын жіберіп отырды.
Қоқанға қарсы көтеріліс
1858 жылы Әулиеата мен Шымкент өңірлеріндегі қазақтар қырғыздармен бірге Қоқан билігіне қарсы көтерілді. Көтеріліс басып-жанышталса да, хандықтың оңтүстіктегі билігінің әлсірегенін көрсетті.
Ресейдің жылжуы
Хандықтармен тартыс Ресей империясына оңтүстікке жылжуға сылтау берді. 1847 жылы Сырдың сағасында Райым бекінісі салынып, 1853 жылы В. Перовский әскері Ақмешітті алды.
- Зекет
- Малдан алынатын салық. Қоқан мен Хиуа билеушілері оны көшпелі қазақтардан жинады.
- Харадж
- Егіншілерден алынатын жер салығы; әдетте өнімнің бір бөлігі түрінде төленді.
- Бекініс
- Әскери гарнизон тұрған қамалды елді мекен. Хандықтар оларды өңірді ұстап тұру және салық жинау үшін пайдаланды.
Сыр бойы, Қызылорда, Қоқан, Хиуа