7-сынып · 3-тоқсан · Қазақстан Ресей империясының құрамында

XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы әкімшілік-аумақтық реформалар

1867–1891 жылдар

1867–1868 жылдардағы «Уақытша ережелер» бойынша қазақ жері үш генерал-губернаторлық құрамындағы облыстарға бөлінді. Облыс, уезд, болыс және ауыл жүйесі енгізіліп, жер мемлекет меншігі деп жарияланды. Реформалар отарлық басқаруды күшейтіп, «бөліп ал да, билей бер» ұстанымын жүзеге асырды.

  1. Реформа себептері

    Оңтүстік өңірлер жаулап алынғаннан кейін империяға бүкіл қазақ жерін біркелкі басқару қажет болды. Мақсат — жерді толық иелену, салық жинауды күшейту және дәстүрлі билікті әлсірету еді.

  2. 1867 жылғы ереже

    1867 жылғы 11 шілдеде Жетісу және Сырдария облыстарын басқару туралы Уақытша ереже бекітілді. Бұл облыстар орталығы Ташкент болған Түркістан генерал-губернаторлығына кірді.

  3. 1868 жылғы ереже

    1868 жылғы 21 қазанда Орал, Торғай, Ақмола және Семей облыстары туралы Уақытша ереже бекітілді. Орал мен Торғай облыстары Орынбор, Ақмола мен Семей облыстары Батыс Сібір генерал-губернаторлығына бағынды.

  4. Басқару сатылары

    Облысты әскери губернатор, уезді уезд бастығы басқарды — бұл қызметтерге орыс офицерлері тағайындалды. Болыс басқарушысы мен ауыл старшыны сайланды, бірақ оларды патша әкімшілігі бекітіп, қызметінен босата алды.

  5. Жер және салық

    Қазақтар пайдаланып отырған жер мемлекет меншігі деп жарияланып, оларға тек уақытша пайдалануға қалдырылды. 1868 жылғы ереже бойынша әр шаңыраққа 3 сом 50 тиын түтін салығы салынды.

  6. Сот және кейінгі ережелер

    Билер соты сақталды, бірақ ауыр қылмыстар империя соттарында қаралды. 1886 жылғы Түркістан өлкесін басқару туралы ереже мен 1891 жылғы Дала ережесі отарлық тәртіпті одан әрі бекітті.

Уақытша ереже
1867–1868 жылдары сынақ ретінде енгізілген басқару заңы; кейін тұрақты ережелермен ауыстырылды.
Болыс
Бірнеше ауылды біріктірген әкімшілік бірлік (шамамен 1000–2000 шаңырақ); оны сайланбалы болыс басқарушысы басқарды.
Уезд
Облыс құрамындағы аумақ; оны орыс офицерлерінен тағайындалған уезд бастығы басқарды.
Түтін салығы
Әр шаңырақтан (киіз үйден) алынатын ақшалай салық.

Ташкент, Орынбор, Омбы, Алматы, Орал

7-сынып