7-сынып · 3-тоқсан · Қазақстан Ресей империясының құрамында
Қазақстанда капиталистік қатынастардың дамуы
XIX ғасырдың екінші жартысы – XX ғасырдың басы
XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда кен орындары игеріліп, алғашқы өнеркәсіп орындары мен темір жолдар пайда болды. Қарағанды мен Екібастұз көмірі, Спасск мыс зауыты, Риддер кендері, Ембі мұнайы жалдамалы жұмысшыларды тартты. Ауыл шаруашылығы мен сауда нарыққа тартылып, капиталистік қатынастар қалыптаса бастады.
Алғышарттар
Ресей құрамына енгеннен кейін Қазақстан империяның шикізат көзіне айналды. Ресей және шетел кәсіпкерлері кен орындарын жалға алып, игере бастады.
Көмір мен мыс
1850-жылдары көпес Ушаков Қарағанды көмір кенін игере бастады, 1857 жылы оның жанында Спасск мыс қорыту зауыты іске қосылды. XIX ғасырдың соңында Екібастұз көмірі игерілді.
Кенді Алтай мен Ембі
Кенді Алтайдағы Риддер мен Зырян кендерінде қорғасын, мырыш, күміс өндірілді. 1899 жылы Қарашұңғылда алғашқы мұнай фонтаны атқылап, 1911 жылы Доссор кәсіпшілігі жұмыс істей бастады.
Өңдеу кәсіпорындары мен темір жол
Жүн жуатын, тері илейтін, ұн тартатын шағын кәсіпорындар ашылды. 1896 жылы Сібір темір жолы Петропавл арқылы өтіп, 1906 жылы Орынбор–Ташкент темір жолы ашылды.
Жалдамалы еңбек
Малынан айырылған кедей қазақтар — жатақтар кәсіпорындарға жұмысқа жалданды. Жұмыс күні ұзақ, жалақы аз, еңбек жағдайы ауыр болды; көптеген жұмысшы маусымдық жұмыс істеді.
Нәтижесі
Тауарлы шаруашылық пен ақша айналымы ауылға енді, мал мен шикізат нарыққа шыға бастады. Дегенмен өнеркәсіп шикізат өндірумен шектеліп, пайданың басым бөлігі сыртқа кетті.
- Жалдамалы еңбек
- Жұмысшының өз еңбегін кәсіпорын иесіне ақыға сатуы.
- Капиталистік қатынастар
- Кәсіпорын кәсіпкерге тиесілі болып, тауар нарыққа шығарылатын, жалдамалы еңбекке негізделген экономикалық қатынастар.
- Жатақ
- Малынан айырылып, көшпелі өмірден қалған кедей қазақ; көбіне бір орында отырып, жұмысқа жалданды.
Қарағанды, Екібастұз, Риддер, Доссор