7-сынып · 3-тоқсан · Қазақстан Ресей империясының құрамында
XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамы
XIX ғасырдың екінші жартысы
XIX ғасырдың екінші жартысында отарлық басқару, жердің тарылуы және нарықтың енуі қазақ қоғамын өзгертті. Сұлтандар мен билердің ықпалы әлсіреп, болыс сайлауы рулық тартыс пен парақорлықтың көзіне айналды; кедей жатақтар мен бай саудагерлер пайда болды. «Зар заман» ақындары бұл өзгерістерді қасіретпен жырлады.
Дәстүрлі биліктің әлсіреуі
Хан билігі жойылғаннан кейін сұлтандар (төрелер) бұрынғы ықпалынан айырылды. Билер соты сақталса да, оның шешімдерін патша әкімшілігі бақылап отырды.
Болыс сайлауы
Болыс басқарушысы мен ауыл старшыны үш жылға сайланды. Сайлау ру мен топтардың тартысына — «партияға», пара беру мен арызқойлыққа ұласты.
Әлеуметтік жіктелу
Жер тарылып, мал азайғанда кедейленген отбасылар көшуден қалып, жатақтарға айналды. Ал кейбіреулер саудамен байып, жаңа бай-саудагерлер тобы шықты.
Шаруашылықтағы өзгерістер
Қыстаулар тұрақты бола бастады, егін салу мен шөп шабу кеңейді. Көшпелі шаруашылық бірте-бірте жартылай көшпелі және отырықшы шаруашылыққа ауысты.
«Зар заман» ақындары
Шортанбай Қанайұлы, Дулат Бабатайұлы, Мұрат Мөңкеұлы отаршылдықты, жердің тартып алынуын, ескі салттың бұзылуын сынады. Ағым атауы Шортанбайдың «Зар заман» өлеңінен шыққан.
Абайдың сыны
Абай Құнанбайұлы өлеңдері мен қара сөздерінде болыс сайлауындағы партиялық тартысты, парақорлықты әшкереледі. Ол халықты оқу-білімге, адал еңбекке шақырды.
- «Зар заман»
- XIX ғасырда отаршылдық дәуірдің қайғысын, ескі заманды аңсауды жырлаған ақындар ағымы.
- Партия (болыс сайлауында)
- Болыс сайлауында өз адамын өткізу үшін бірлескен ру немесе топ.
- Жатақ
- Малынан айырылып, көшпелі өмірден қалған кедей қазақ.
Семей, Жайық бойы