7-сынып · 4-тоқсан · XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті

XIX ғасырдағы мәдениеттің дамуы

XIX ғасыр

XIX ғасырда отаршылдықтың күшеюіне қарамастан қазақтың дәстүрлі мәдениеті тоқырамады. Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет күй өнерін биік деңгейге көтерді, Біржан сал мен Ақан сері әні, айтыс пен ақындар поэзиясы гүлденді. Өнер халықтың қуанышы мен мұңын, тарихи жадын сақтады.

  1. Салт-дәстүр

    Той, ас беру, наурыз мерекесі, бесікке салу сияқты салт-дәстүрлер ұрпақтан ұрпаққа берілді. Үлкен жиындарда айтыс, бәйге, көкпар өтіп, өнерпаздар халық алдында сыналды.

  2. Күй мектептері

    Күй — домбыра немесе қобызға арналған аспаптық шығарма. Батыс өңірде екпінді «төкпе» күй, Арқа мен шығыста нәзік «шертпе» күй мектебі қалыптасты.

  3. Құрманғазы

    Бөкей Ордасынан шыққан Құрманғазы Сағырбайұлы «Сарыарқа», «Адай», «Ақсақ киік», «Балбырауын» күйлерін шығарды. Әділетсіздікке қарсы шыққаны үшін ол бірнеше рет түрмеге қамалды, бұл туралы «Түрмеден қашқан» күйі бар.

  4. Дәулеткерей мен Тәттімбет

    Бөкей Ордасындағы Дәулеткерей Шығайұлы «Жігер», «Қос алқа» күйлерімен танылды. Қарқаралы өңірінің перзенті Тәттімбет Қазанғапұлы — шертпе күйдің шебері, «Сарыжайлау», «Көкейкесті» күйлерінің авторы.

  5. Ән мен айтыс

    Көкшетау өңірінде Біржан сал мен Ақан сері ән өнерін дамытты, Ақанның «Құлагер» әні кең тарады. Біржан мен Сараның айтысы, Жетісудағы Сүйінбай Аронұлының айтыстары сөз өнерінің үлгісі болды.

  6. Зар заман ақындары

    Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы жер мен еркіндіктің айырылуын, отаршылдықтың зардабын жырлады. Олардың шығармашылығы «Зар заман» поэзиясы деп аталады.

Күй
Домбыра, қобыз сияқты халық аспаптарына арналған, сөзсіз орындалатын музыкалық шығарма.
Айтыс
Екі ақынның көпшілік алдында суырыпсалып, өлеңмен сөз жарыстыруы.
Зар заман
XIX ғасырдағы отаршылдық дәуірдің ауыртпалығын, ел мұңын жырлаған ақындар поэзиясы.

Бөкей Ордасы, Қарқаралы, Көкшетау, Жетісу

7-сынып