7-сынып · 4-тоқсан · XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті
XIX ғасырдағы білім беру мен ағарту ісі
XIX ғасыр
XIX ғасырда қазақ даласында білім берудің екі жолы қатар жүрді: ауыл мектептері мен медреселер және патша үкіметі ашқан орыс-қазақ мектептері. Бөкей Ордасындағы Жәңгір хан мектебі, Орынбор мен Омбыдағы оқу орындары, Ыбырай Алтынсарин ашқан мектептер зайырлы білімнің таралуына жол ашты.
Мектеп пен медресе
Ауылдарда молдалар мектеп ашып, балаларды араб жазуына, оқу мен діни сауатқа үйретті. Жоғары діни білімді қазақ жастары Бұқара, Қазан, Уфа медреселерінен алды, Семейде Ахмет Риза медресесі жұмыс істеді.
Патша үкіметінің мақсаты
Отаршыл әкімшілікке орыс тілін білетін аудармашылар, тілмаштар, шенеуніктер қажет болды. Сондықтан үкімет қазақ балаларына арналған орыс тілді мектептер ашуға мүдделі болды.
Алғашқы зайырлы мектептер
1841 жылы Жәңгір хан Бөкей Ордасындағы Хан Ордасында мектеп ашты, онда орыс тілі мен арифметика да оқытылды. 1850 жылы Орынбор шекаралық комиссиясы жанында қазақ балаларына арналған мектеп ашылып, Ыбырай Алтынсарин сонда оқыды.
Омбы мен Орынбор
Омбы кадет корпусында Шоқан Уәлиханов білім алды. Орынбор қазақ даласын басқару мен оқытудың ірі орталығына айналды, 1883 жылы мұнда қазақ мұғалімдер мектебі ашылды.
Орыс-қазақ мектептері
1864 жылы Ыбырай Алтынсарин Торғайда мектеп ашты. Кейін Торғай облысында екі сыныптық орыс-қазақ училищелері, болыс мектептері, қолөнер училищесі мен қыздар мектебі ашылды. Сонымен бірге Н. Ильминский жүйесі арқылы үкімет орыстандыру саясатын жүргізуге тырысты.
Баспасөз және маңызы
1870 жылдан Ташкентте «Түркістан уалаятының газеті», 1888 жылдан Омбыда «Дала уалаятының газеті» қазақ тілінде шықты. Мектептер мен газеттер жаңа зиялылардың қалыптасуына негіз қалады.
- Медресе
- Мұсылмандардың орта және жоғары діни оқу орны, онда дінмен бірге тіл, әдебиет, есеп пәндері де оқытылды.
- Ағарту
- Халық арасында білім мен ғылымды таратып, сауаттылықты арттыруға бағытталған іс.
- Орыс-қазақ мектебі
- Қазақ балаларын орыс және қазақ тілінде оқытқан, зайырлы пәндер үйреткен мектеп.
Хан Ордасы, Орынбор, Омбы, Торғай