7-сынып · 4-тоқсан · XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті
Шоқан Уәлиханов – алғашқы қазақ ғалымы
1835–1865 жылдар
Шоқан Уәлиханов — 30 жасқа да толмай дүниеден озса да, артында бай ғылыми мұра қалдырған алғашқы қазақ ғалымы. Ол Жетісу, Ыстықкөл, Құлжа өңірлерін зерттеп, 1858–1859 жылдары жасырын түрде Қашқарға барды. Оның еңбектері қазақ, қырғыз және Шығыс Түркістан халықтарының тарихы мен этнографиясының құнды дерегі.
Тегі мен білімі
Шоқан 1835 жылы аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың отбасында туды, Абылай ханның шөбересі еді. 1847–1853 жылдары Омбы кадет корпусында оқып, болашақ ғалым Г. Н. Потанинмен достасты.
Алғашқы экспедициялар
Корпусты бітірген соң Батыс Сібір генерал-губернаторының адъютанты болды. 1856 жылы Ыстықкөл мен Құлжаға барған сапарларында қырғыздардың тұрмысын зерттеп, «Манас» жырының «Көкетай ханның асы» бөлімін алғаш рет қағазға түсірді.
Қашқар сапары
1858–1859 жылдары Шоқан Әлімбай есімді көпес болып киініп, сауда керуенімен жабық өлке — Қашқарға барды. Сапар нәтижесінде Алтышардың (Шығыс Түркістанның) тарихы мен тұрмысы туралы ғылыми еңбек жазды.
Петербургте
1857 жылы Орыс география қоғамының толық мүшесі болып сайланды. 1860–1861 жылдары Петербургте карталар мен Орта Азия туралы еңбектер дайындауға қатысты, ғалымдармен және Ф. М. Достоевскиймен достық қарым-қатынаста болды.
Ғылыми мұрасы
Шоқан «Абылай», «Қазақ шежіресі», «Сот реформасы туралы жазба», «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» еңбектерін жазды. Ол қазақтың тарихын, әдет-ғұрпын, ауыз әдебиетін ғылыми тұрғыда зерттеді.
Өмірінің соңы
1864 жылы Әулиеатаға жасалған әскери жорыққа қатысып, бейбіт халыққа көрсетілген қатыгездікке наразы болып кері қайтты. 1865 жылы Жетісудағы Алтынемел тауының бауырында қайтыс болды. Сәбит Мұқанов оның қысқа әрі жарқын өмірін аққан жұлдызға теңеді.
- Этнография
- Халықтардың шығу тегін, тұрмысын, салт-дәстүрі мен мәдениетін зерттейтін ғылым.
- Экспедиция
- Белгілі бір өлкені зерттеу мақсатымен ұйымдастырылған ғылыми сапар.
- Алтышар
- Шығыс Түркістандағы алты қаланың (Қашқар, Жаркент, Ақсу және т.б.) ортақ атауы.
Қашқар, Омбы, Құлжа, Жетісу