7-сынып · 4-тоқсан · XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті
Ы. Алтынсарин – жаңашыл педагог
1841–1889 жылдар
Ыбырай Алтынсарин — қазақ даласында жаңа үлгідегі мектептердің негізін салған ағартушы-педагог. 1864 жылы Торғайда қазақ балаларына арналған мектеп ашып, кейін Торғай облысында ондаған мектеп, қолөнер училищесі мен қыздар мектебін ұйымдастырды. Ана тіліндегі оқулықтары мен балаларға арналған әңгімелері оқытудың мазмұнын жаңартты.
Балалық шағы
Ыбырай 1841 жылы Қостанай өңірінде туды. Әкесі ерте қайтыс болып, атасы Балғожа бидің тәрбиесінде өсті. 1850–1857 жылдары Орынбор шекаралық комиссиясы жанындағы қазақ балаларына арналған мектепте оқыды.
Торғай мектебі
Орынборда тілмаш болып істегеннен кейін 1864 жылы Торғайда қазақ балаларына арналған мектеп ашты. Ол балаларды қорқытпай, түсіндіріп оқытуды, ана тілі мен орыс тілін қатар үйретуді жақтады.
Мектептер жүйесі
1879 жылы Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып тағайындалды. Ырғыз, Торғай, Қостанай, Елек уездерінде екі сыныптық орыс-қазақ училищелерін, болыс мектептерін, Торғайда қолөнер училищесін ашты.
Қыздарға білім
Ыбырай қыздарды оқыту ісін алғаш қолға алғандардың бірі болды. 1887 жылы Ырғызда қазақ қыздарына арналған мектеп-интернат ашылды.
Оқулықтары
1879 жылы «Қазақ хрестоматиясы» мен «Қазақтарға орыс тілін үйретудің бастауыш құралы» жарық көрді. Оған «Бай баласы мен жарлы баласы», «Әке мен бала» әңгімелері, «Кел, балалар, оқылық!», «Өнер-білім бар жұрттар» өлеңдері енді.
Мұрасы
Ыбырай 1889 жылы қайтыс болды. Ол зайырлы білім, еңбек пен өнерді насихаттап, қазақ жазба әдебиеті мен педагогикасының негізін қалаушылардың бірі ретінде тарихта қалды.
- Хрестоматия
- Оқуға арналған көркем шығармалар мен үзінділердің таңдамалы жинағы.
- Инспектор
- Белгілі бір аймақтағы мектептердің жұмысын қадағалайтын лауазымды адам.
- Мектеп-интернат
- Оқушылар оқумен бірге жатып-тұратын, тамақтанатын мектеп.
Торғай, Орынбор, Ырғыз, Қостанай