7-сынып · 4-тоқсан · XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті
XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы қазақтардың ауызша тарихи дәстүрлерінің дамуы
XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы
Ғасырлар бойы қазақ тарихы шежіре, аңыз, тарихи жыр түрінде ауыздан ауызға беріліп келді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Құрбанғали Халид бұл мұраны жинап, жазба еңбектерге айналдырды. Олардың кітаптары бүгінде құнды тарихи дерек болып саналады.
Ауызша тарих
Жазба деректер аз болғандықтан, қазақтар өз тарихын шежіре, аңыз, тарихи жырлар арқылы сақтады. Ақсақалдар жеті атасын білуді міндет санап, шежірешілер ру мен ел тарихын жатқа айтты.
Жазып алу қажеттігі
XIX ғасырдың соңында отаршылдық пен көне тұрмыстың өзгеруі ел жадының жойылу қаупін туғызды. Сондықтан білімді қазақ зиялылары ауызша мұраны қағазға түсіріп, кітап етіп шығаруды қолға алды.
Шәкәрім Құдайбердіұлы
Абайдың тәрбиесінде өскен ақын, ойшыл Шәкәрім ел аузындағы шежірелерді жинап, оларды Шығыс және орыс деректерімен салыстырды. 1911 жылы Орынборда оның «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» кітабы басылды.
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Баянауыл өңірінің перзенті Мәшһүр Жүсіп ел аралап, аңыздарды, жырларды, шежірелерді жазып алды. 1907 жылы Қазанда шыққан «Сарыарқаның кімдікі екендігі» еңбегінде қазақ жерінің тартып алынуына қарсы пікір білдірді.
Құрбанғали Халид
Шәуешекте тұрған Құрбанғали Халид қазақтардың, әсіресе Жетісу мен Тарбағатай өңірлерінің тарихын жинады. Ақсақалдардан естіген әңгімелер негізінде жазылған «Тауарих хамса» («Бес тарих») еңбегі 1910 жылы Қазанда басылды.
Тарихи маңызы
Бұл еңбектер ру-тайпалардың шығу тегін, хандар мен батырлар туралы мәліметтерді сақтап қалды. Шәкәрім 1931 жылы қуғын-сүргін құрбаны болып, шығармалары ұзақ жылдар тыйым салынды, тек кейін ғана халқына оралды.
- Шежіре
- Ру мен тайпалардың шығу тегін ата-бабадан бастап ұрпаққа дейін таратып айтатын тарих.
- Ауызша тарихнама
- Тарихи оқиғалар туралы білімнің жазусыз, ауыздан ауызға беріліп сақталуы және оны жинау.
- Тарихи дерек
- Өткен заман туралы мәлімет беретін кез келген құжат, кітап, зат немесе естелік.
Семей, Баянауыл, Шәуешек, Орынбор