8-сынып · 1-тоқсан · ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан
Қазақстанның ХХ ғасырдың басындағы әлеуметтік-экономикалық жағдайы
1900–1914 жылдар
ХХ ғасырдың басында Ресей империясы қазақ жерлерін қоныс аударушыларға жаппай бере бастады, ал Столыпиннің аграрлық реформасы бұл үдерісті күшейтті. Шұрайлы жерінен айырылған ауылдар кедейленіп, жер мәселесі қазақ қоғамының басты проблемасына айналды. Қазақ зиялылары халық мүддесін петициялар мен Мемлекеттік Дума арқылы қорғауға тырысты.
Жер — мемлекет меншігінде
1891 жылғы Дала ережесі қазақтар көшіп-қонатын жерлерді мемлекет меншігі деп жариялады. Қазақтарға «қажетінен артық» деп танылған жерлер қоныс аударушылар қорына алынды.
Столыпин реформасы
1906 жылдан бастап П. А. Столыпиннің аграрлық реформасы аясында Ресейдің орталық губернияларынан шаруаларды көшіру күшейді. Қоныс аударушылар әсіресе Ақмола, Семей, Торғай облыстары мен Жетісуға орналастырылды.
Ауылдағы өзгерістер
Қыстаулар мен суаттардан, шұрайлы жайылымдардан айырылған шаруашылықтар кедейленді. Малынан айырылған кедейлер бір орынға тұрақтаған жатақтарға айналды немесе жалдамалы жұмысқа кетті.
Өнеркәсіп пен темір жол
1906 жылы Орынбор — Ташкент темір жолы ашылды. Қарағанды мен Екібастұзда көмір, Риддерде полиметалл өндірілді, 1911 жылы Доссорда мұнай фонтаны атқылады. Кәсіпорындардың көбі шетел капиталының қолында болды.
Қарқаралы петициясы
1905 жылғы революция кезінде Қарқаралы маңындағы Қоянды жәрмеңкесінде патшаға петиция жасалып, оған мыңдаған қазақ қол қойды. Онда жер тартып алуды тоқтату, ана тілінде оқыту, діни еркіндік және Думада өкілдік талап етілді.
Думадағы қазақ депутаттары
І және ІІ Мемлекеттік Думаға Ә. Бөкейханов, Б. Қаратаев, М. Тынышбаев сияқты қазақ депутаттары сайланды. Бірақ 1907 жылғы 3 маусымдағы сайлау заңы қазақтарды Думадағы өкілдіктен мүлдем айырды.
- Жер мәселесі
- Қазақтардың ата-қонысынан айырылуы мен жерге құқығының шектелуіне байланысты туған қоғамдық-саяси проблема.
- Қоныс аудару саясаты
- Ресейдің орталық губернияларынан шаруаларды шет аймақтарға, соның ішінде қазақ даласына көшіріп, тартып алынған жерге орналастыру саясаты.
- Петиция
- Билікке ұжымдық түрде жазылып, көп адам қол қойған өтініш-талап хат.
- Жатақ
- Малынан айырылып, көшіп-қона алмай, бір орынға тұрақтап қалған кедей қазақ.
Қарқаралы, Ертіс бойы, Орынбор, Доссор