8-сынып · 1-тоқсан · ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан
«Алаш» қозғалысы және қазақ ұлттық идеясы
1905–1917 жылдар
«Алаш» қозғалысы ХХ ғасыр басында қазақ зиялыларының ұлттық бірлік, жерді сақтау және білім арқылы елді өркендету идеясынан туды. 1917 жылғы шілдеде Орынборда өткен І жалпықазақ съезі «Алаш» партиясын құру туралы шешім қабылдады. Партия бағдарламасы демократиялық федеративтік Ресей құрамындағы қазақ автономиясын көздеді.
Қозғалыстың бастауы
1905 жылғы Қарқаралы петициясы, «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетіндегі жер, оқу, дін туралы пікірталастар ұлттық қозғалыстың іргесін қалады. Осылайша пікірлес зиялылар тобы қалыптасты.
Ұлттық идея
Алаш қайраткерлері халықты жерінен айырылудан, тілі мен мәдениетінен ажыраудан сақтауды мақсат етті. Олар ұлттың болашағын білім, ғылым және құқықтық мемлекетпен байланыстырды.
І жалпықазақ съезі
1917 жылғы 21–26 шілдеде Орынборда өткен съезд мемлекеттік басқару, жер, оқу-ағарту, дін мәселелерін қарады. Съезд «Алаш» атты ұлттық саяси партия құруды ұйғарды.
Партия бағдарламасы
Бағдарлама жобасы 1917 жылғы қарашада «Қазақ» газетінде жарияланды. Онда Ресей демократиялық федеративтік республика болуы, қазақ облыстарының автономиясы, дін мен мемлекеттің бөлінуі, жердің алдымен жергілікті халыққа берілуі көзделді.
Білім мен тіл
Бағдарлама ана тілінде тегін бастауыш білім беруді, қазақ мектептерін, медреселерін және жоғары оқу орындарын ашуды талап етті. Алаштықтар ұлттың күші — оқу мен білімде деп санады.
Халықтың қолдауы
Партияны халық құрметтейтін ағартушылар басқарды, ал оның талаптары — жер, тіл, білім — әр ауылға түсінікті болды. Сондықтан 1917 жылғы күзде Құрылтай жиналысына сайлауда Алаш тізімдері қазақ облыстарында көп дауыс жинады.
- Алаш
- Қазақтың көне ұраны әрі халықтың жалпы атауы; 1917 жылы құрылған ұлттық-демократиялық партияның аты.
- Автономия
- Мемлекет құрамында өз ішкі істерін өзі басқару құқығы бар аумақ.
- Федерация
- Бөліктері өз билігіне ие бола тұра, ортақ мемлекетке бірігетін мемлекеттік құрылым.
Орынбор, Семей, Троицк