8-сынып · 2-тоқсан · Қазақстанда кеңестік биліктің орнығуы
Әскери коммунизм саясатынан Жаңа экономикалық саясатқа көшу
1918–1928 жылдар
Азамат соғысы жылдары кеңес өкіметі «әскери коммунизм» саясатын жүргізіп, азық-түлік салғыртын енгізді және жеке саудаға тыйым салды. Бұл саясат Қазақстанда шаруашылықты күйзелтіп, құрғақшылықпен бірге 1921–1922 жылдардағы ашаршылыққа әкелді. 1921 жылы басталған жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) салғыртты азық-түлік салығымен ауыстырып, сауда мен шаруашылықтың қалпына келуіне жол ашты.
Әскери коммунизм
1918–1921 жылдары өнеркәсіп мемлекет меншігіне алынып, жеке сауда тыйылды, жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі енгізілді. Мемлекет азық-түлік пен тауарды ақшасыз, күштеп бөлуге тырысты.
Азық-түлік салғырты
1919 жылдан шаруалардан астық, кейін ет пен мал мемлекет белгілеген мөлшерде тегін дерлік тартып алына бастады. Қазақстанда салғырт малмен де алынып, ауылдардың күйзелуін тездетті.
Наразылық пен ашаршылық
Күштеп алу шаруалардың наразылығын туғызды: 1921 жылы Петропавл уезінде шаруалар көтерілісі болды. Салғырт пен 1921 жылғы құрғақшылық ауыр ашаршылыққа ұласты; әсіресе Ақтөбе, Орал, Қостанай, Бөкей губерниялары зардап шекті.
ЖЭС-ке көшу
1921 жылғы наурызда РКП(б) X съезі салғыртты азық-түлік салығымен ауыстыруды шешті. Салықтан кейін қалған өнімді шаруа өзі сата алатын болды, жеке сауда мен шағын кәсіпорындарды жалға алуға рұқсат етілді.
Қазақстандағы ЖЭС
Қоянды, Ойыл сияқты жәрмеңкелер қайта жанданып, кооперация дамыды. 1921–1922 жылдары Жетісу мен Сырдария облыстарында жер-су реформасы жүргізіліп, қоныс аударушылар басып алған жердің бір бөлігі қазақтарға қайтарылды.
Нәтижесі
1920 жылдардың ортасына қарай мал басы мен егіс көлемі біртіндеп қалпына келе бастады. Алайда 1920 жылдардың соңында ЖЭС тоқтатылып, ел күштеп ұжымдастыру саясатына көшті.
- Әскери коммунизм
- 1918–1921 жылдардағы кеңес өкіметінің төтенше экономикалық саясаты: жеке сауданы тыю, өнімді күштеп алу, еңбек міндеткерлігі.
- Азық-түлік салғырты
- Шаруалардан астық пен басқа өнімді мемлекет белгілеген мөлшерде күштеп, тегін дерлік алу жүйесі.
- Азық-түлік салығы
- ЖЭС кезінде салғыртты алмастырған, алдын ала белгіленген әрі одан аз салық; қалған өнімді шаруа өзі сата алды.
- ЖЭС
- Жаңа экономикалық саясат — 1921 жылдан бастап жеке сауда мен нарыққа ішінара рұқсат берген саясат.
Жетісу, Қарқаралы, Ақтөбе, Петропавл