8-сынып · 3-тоқсан · Қазақстан тоталитарлық жүйе кезеңінде
1920–1930 жылдардағы саяси репрессиялар
1926–1938 жылдар
Сталиндік режим өз саясатына келіспеген немесе келіспеуі мүмкін деп саналған адамдарды «буржуазияшыл ұлтшыл», «халық жауы» деп айыптап, қуғындады. 1928 жылдан Алаш қайраткерлері тұтқындала бастады, ал 1937–1938 жылдардағы жаппай террор кезінде қазақ зиялыларының басым бөлігі атылды. Қазақстан жерінде Карлаг пен АЛЖИР сияқты лагерьлер жұмыс істеді.
Себептері
Тоталитарлық жүйеде билік бір партия мен Сталиннің қолына шоғырланды. Ел тағдырын өзінше ойлаған, тәркілеу мен күштеп ұжымдастыруды сынаған зиялылар режим үшін қауіпті саналды.
1920-жылдардағы айыптаулар
Билікпен пікірі келіспеген қазақ қайраткерлеріне «садуақасовшылдық», «рысқұловшылдық», «қожановшылдық» деген айып тағылды. 1928 жылдың соңынан бастап Алаш қозғалысына қатысқандар тұтқындалды: А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы, Ж. Аймауытов және басқалар.
Жаппай террор
1937–1938 жылдары жаппай қуғын-сүргін шыңына жетті. Адамдар сотсыз, «үштіктердің» шешімімен атылды немесе лагерьге жіберілді, айыптаулардың көбі ойдан шығарылды.
Қаза тапқан қайраткерлер
Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабаев, Тұрар Рысқұлов, Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин атылды. Міржақып Дулатұлы 1935 жылы лагерьде қайтыс болды.
Лагерьлер
Қарағанды маңында 1931 жылы ГУЛАГ-тың ең ірі лагерьлерінің бірі — Карлаг құрылды. Ақмола түбіндегі АЛЖИР-ге «Отанын сатқандардың» әйелдері қамалды, олардың балалары балалар үйлеріне жіберілді.
Ақталу және еске алу
1950-жылдардан бастап қуғындалғандар біртіндеп ақтала бастады, Алаш қайраткерлерінің көпшілігі 1988–1989 жылдары ақталды. Қазақстанда 31 мамыр — Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні.
- Тоталитаризм
- Мемлекет қоғам өмірінің барлық саласын толық бақылайтын, азаматтардың еркіндігі жойылған саяси жүйе.
- Саяси қуғын-сүргін
- Билік адамдарды саяси көзқарасы немесе ойдан шығарылған айыбы үшін түрмеге қамап, жер аударып, атуы.
- Үштік
- 1937–1938 жылдары істерді сотсыз, қысқа мерзімде қарап, үкім шығарған үш адамнан тұратын орган.
- ГУЛАГ
- КСРО-дағы еңбекпен түзеу лагерьлерін басқарған бас басқарма және осы лагерьлер жүйесі.
Қарлаг (Долинка), АЛЖИР, Алматы