8-сынып · 3-тоқсан · Кеңестік Қазақстанның мәдениеті: білім мен ғылым
Ахмет Байтұрсынов — «ұлт ұстазы»
1872–1937 жылдар
Ахмет Байтұрсынұлы — қазақ тіл білімі мен әдебиеттанудың негізін салушы, ағартушы, ақын, Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері. Ол араб әрпіне негізделген қазақ әліпбиін — төте жазуды жасап, қазақ тілінде алғашқы әліппе мен грамматика оқулықтарын жазды, Орынборда «Қазақ» газетін шығарды. Ол 1937 жылы саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды.
Жастық шағы
1872 жылы Торғай өңірінде (қазіргі Қостанай облысы) дүниеге келген. Торғайдағы орыс-қазақ училищесін, 1895 жылы Орынбор мұғалімдер мектебін бітіріп, ауыл мектептерінде мұғалім болды.
Ақын және аудармашы
1909 жылы Петербургте И. Крылов мысалдарын аударған «Қырық мысал» кітабы, 1911 жылы Орынборда «Маса» өлеңдер жинағы шықты. Онда ол халықты оқуға, оянуға шақырды.
«Қазақ» газеті
1913–1918 жылдары Орынборда «Қазақ» газетін шығарып, редакторы болды. Ол М. Дулатұлы, Ә. Бөкейхановпен бірге газет бетінде ұлттың өзекті мәселелерін көтерді.
Тіл білімінің негізін салушы
Ол араб әрпін қазақ тілінің дыбыстарына бейімдеп, төте жазуды жасады. «Оқу құралы» әліппесі мен «Тіл — құрал» оқулықтарын жазып, зат есім, сын есім, етістік сияқты қазақша грамматикалық терминдерді енгізді.
Әдебиеттанушы және қайраткер
1926 жылы шыққан «Әдебиет танытқыш» — қазақ әдебиеттануының алғашқы теориялық еңбегі. 1920–1921 жылдары Қазақ АКСР-інің Халық ағарту комиссары болып, қазақ мектептерін ашуға күш салды.
Тағдыры
1929 жылы тұтқындалып, лагерь мен жер аударуда болды, 1934 жылы босатылып, Алматыда тұрды. 1937 жылы қайта ұсталып, атылды; 1988 жылы толық ақталды. Халық оны «ұлт ұстазы» деп атайды.
- Төте жазу
- А. Байтұрсынұлы жасаған, араб әрпін қазақ тілінің дыбыс жүйесіне бейімдеген әліпби.
- Тіл білімі
- Тілдің дыбыс жүйесін, сөздігін, грамматикасын зерттейтін ғылым.
- Әдебиеттану
- Көркем әдебиеттің теориясын, тарихын, жанрлары мен түрлерін зерттейтін ғылым.
Орынбор, Торғай өңірі, Алматы