8-сынып · 3-тоқсан · Кеңестік Қазақстанның мәдениеті: білім мен ғылым
XX ғ. 20–30 жылдарындағы білім беру жүйесі мен ғылым
1920–1940 жылдар
1920–1930 жылдары Қазақстанда сауатсыздықты жою науқаны жүріп, жалпыға бірдей бастауыш білім енгізілді, алғашқы жоғары оқу орындары мен ғылыми мекемелер ашылды. Сонымен бірге қазақ әліпбиі екі рет өзгертіліп, қазақ тілінің қолданылу аясы біртіндеп тарылды, ал көптеген ұстаздар мен ғалымдар қуғын-сүргінге ұшырады.
Бастапқы жағдай
1920-жылдардың басында халықтың басым бөлігі, әсіресе ауылдағы қазақтар, сауатсыз еді. Мектептер, мұғалімдер және қазақ тіліндегі оқулықтар жетіспеді.
Сауатсыздықты жою
Ересектерге арналған сауат ашу мектептері мен курстары ашылды, ауылдарда «Қызыл отаулар» жұмыс істеді. 1930 жылдан жалпыға бірдей міндетті бастауыш білім беру енгізілді.
Жоғары оқу орындары
1928 жылы Алматыда Қазақстандағы алғашқы жоғары оқу орны — Қазақ педагогикалық институты ашылды. Кейін ауыл шаруашылығы, медицина институттары, 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті құрылды.
Тіл мен әліпби
1923 жылы іс қағаздарын қазақ тілінде жүргізу туралы шешім қабылданды. Қазақ жазуы 1929 жылы латын әліпбиіне, 1940 жылы кириллицаға көшірілді; 1938 жылдан ұлттық мектептерде орыс тілі міндетті пән болды.
Ғылымның дамуы
1932 жылы КСРО Ғылым академиясының Қазақстандағы базасы, 1938 жылы оның Қазақ филиалы құрылды. Ғалымдар жер қойнауын, тарихты, тілді зерттеді; бұл болашақ Ғылым академиясының іргетасы болды.
Кемшіліктері
Білім беру идеологиялық бақылауда болды, ұлттық мектептер мен оқулықтар жетіспеді. Әліпбидің жиі ауысуы сауаттылыққа кедергі келтірді, ал Т. Жүргенов, С. Асфендияров сияқты білім мен ғылым ұйымдастырушылары қуғын-сүргін құрбаны болды.
- Сауатсыздықты жою (ликбез)
- Ересектерді оқуға, жазуға және санауға үйретуге бағытталған жаппай науқан.
- Қызыл отау
- Көшпелі ауылдарда сауат ашу, денсаулық сақтау және үгіт жұмысын жүргізген жылжымалы мәдени-ағарту мекемесі.
- Әліпби реформасы
- Жазудың графикалық негізін өзгерту: қазақ жазуы 1929 жылы латынға, 1940 жылы кириллицаға көшірілді.
Алматы, Орынбор