9-сынып · 1-тоқсан · Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда (1946–1953 жылдар)
Сталиндік идеологияның Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірге әсері
1946–1954 жылдар
Соғыстан кейін Сталин режимі ғылым мен мәдениетке идеологиялық бақылауды қайта күшейтті. Ғалымдар мен жазушылар «буржуазиялық ұлтшылдық» пен «космополитизм» үшін айыпталды. Мұның айқын мысалы — Кенесары қозғалысын зерттеген тарихшы Ермұхан Бекмахановтың 25 жылға сотталуы.
Идеологиялық науқандар
1946 жылы БК(б)П Орталық Комитеті «Звезда» және «Ленинград» журналдары туралы қаулы қабылдады. Осыдан кейін бүкіл Одақта, соның ішінде Қазақстанда да әдебиет пен ғылымдағы «идеялық қателерді» әшкерелеу науқаны басталды.
«Ұлтшылдықпен» күрес
1940 жылдардың соңында «космополитизм» мен «Батысқа табынушылық» айыпталды. Қазақстанда басты айып «буржуазиялық ұлтшылдық» болды: ұлт тарихы мен мәдениетін зерттеу қауіпті іске айналды.
Бекмахановтың кітабы
1947 жылы Ермұхан Бекмаханов «XIX ғасырдың 20–40 жылдарындағы Қазақстан» монографиясын жариялады. Онда Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс ұлт-азаттық қозғалыс ретінде бағаланды.
Айыптау мен үкім
1950 жылғы желтоқсанда «Правда» газетіндегі мақалада Кенесары қозғалысы реакциялық, феодалдық-монархиялық деп жарияланды. Бекмаханов жұмыстан шеттетіліп, 1952 жылы тұтқындалды және 25 жылға сотталды.
Басқа қуғындалғандар
«Ұлтшылдық» айыптары жазушы Мұхтар Әуезовке де, ғалым Қаныш Сәтбаевқа да тағылды. Әуезов Мәскеуге кетуге мәжбүр болды, Сәтбаев Ғылым академиясының президенттігінен босатылды.
Ақталуы мен маңызы
Сталин қайтыс болғаннан кейін, 1954 жылы Бекмахановтың ісі қайта қаралып, ол бостандыққа шықты. Оның еңбегі Қазақстан тарихын ұлттық тұрғыдан зерттеудің бастауларының бірі болып саналады.
- Буржуазиялық ұлтшылдық
- Кеңес билігінің ұлт тарихын, тілін, мәдениетін қорғаған зиялыларға таққан саяси айыбы.
- Космополитизм
- Кеңестік насихатта «Батысқа табынушылық» деп айыпталған көзқарас; 1940 жылдардың соңындағы қуғын науқанының атауы.
- Бекмаханов ісі
- Кенесары қозғалысын ұлт-азаттық күрес деп бағалағаны үшін тарихшы Е. Бекмахановтың қудалануы.
Алматы