9-сынып · 2-тоқсан · Кеңестік Қазақстанның мәдениеті (1946–1985 жылдар)

XX ғасырдың 40–80 жылдарындағы әдебиет пен өнердің дамуы

1946–1985 жылдар

1940–1980 жылдары қазақ әдебиеті ірі романдармен, кино, музыка және театр жаңа шығармалармен байыды: М. Әуезовтің «Абай жолы», «Қазақфильмнің» «Қыз Жібек» фильмі, «Отырар сазы» оркестрі пайда болды. Шығармашылық адамдар ұлт тарихы мен рухына жиі жүгінді. Сонымен бірге цензура мен идеологиялық сын олардың еркіндігін шектеді.

  1. Соғыстан кейінгі қысым

    1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында «ұлтшылдыққа» қарсы науқан жүрді: Абай мұрасы, батырлар жыры, кейбір жазушылар сыналды. Мұхтар Әуезов біраз уақыт Мәскеуге кетуге мәжбүр болды.

  2. «Абай жолы» эпопеясы

    Мұхтар Әуезовтің Абай өмірі мен заманы туралы төрт кітаптан тұратын «Абай жолы» роман-эпопеясы 1959 жылы Лениндік сыйлыққа ие болды. Шығарма көптеген тілдерге аударылып, қазақ халқының өмірін әлемге танытты.

  3. Тарихи роман мен поэзия

    Ғабит Мүсірепов «Ұлпан» романын, Әбдіжәміл Нұрпейісов «Қан мен тер» трилогиясын, Ілияс Есенберлин қазақ хандығы тарихы туралы «Көшпенділер» трилогиясын жазды. Олжас Сүлейменов, Мұқағали Мақатаев, Қадыр Мырза Әли поэзиясы оқырманға кеңінен тарады.

  4. «Қазақфильм»

    Шәкен Айманов «Атамекен», «Тақиялы періште», «Атаманның ақыры» фильмдерін түсірді. 1970 жылы Сұлтан-Ахмет Қожықовтың «Қыз Жібек» фильмі шығып, көрермендердің сүйікті туындысына айналды.

  5. Музыка мен бейнелеу өнері

    Шәмші Қалдаяқов, Нұрғиса Тілендиев әндері халыққа кең тарады, 1981 жылы Тілендиев «Отырар сазы» ұлт-аспаптар оркестрін құрды. Әнші Ермек Серкебаев, Бибігүл Төлегенова, Роза Бағланова, суретші Әбілхан Қастеев шығармашылығы мойындалды.

  6. Цензура және ұлттық рух

    Шығармалар «социалистік реализм» талабына сай болуға тиіс еді, тарихқа жаңаша қараған кітаптар сынға ұшырады. Соған қарамастан ақын-жазушылар мен суретшілер ұлттық тарих, тіл мен дәстүрге деген сүйіспеншілікті жаңғыртты.

Социалистік реализм
Кеңестік өнердің ресми әдісі: өмірді коммунистік идеология тұрғысынан, «жарқын болашаққа» бағытталған түрде бейнелеу талабы.
Цензура
Баспасөз, кітап, фильм мазмұнын жарыққа шықпай тұрып мемлекеттің тексеріп, шектеуі.
Роман-эпопея
Халық өміріндегі ірі тарихи кезеңді көп кейіпкер арқылы кең суреттейтін көлемді көптомдық шығарма.

Алматы, Жидебай

9-сынып